Al Hamza (Angay mbal tinōp “k” atawa “h” ma hamsa’)

October 10, 2012 in Sinama Orthography

Panduꞌ itu dakayuꞌ palbahagiꞌan saga sulatku ma pasalan system pagsulat Bahasa Sinama.

Nggaꞌi ka ōn bagayku si Al Hamza ya pagbissalaku ma panduꞌ itu.  Al Hamza itu bahasa Arab, bang ma English, “The glottal stop.”  Bang ma Sinama, “hamsaꞌ.”  Halam aniyaꞌ hamsaꞌ ma batang-sulat English.  Sogoꞌ ma saga kabtangan Sinama aniyaꞌ hamsaꞌ.  Kagunahan niusal batang-sulat hamsaꞌ sabab alawak pagbiddaꞌan kabtangan taga hamsaꞌ maka halam.

Ndaꞌun saupama itu:

bowa = to carry
bowaꞌ = the mouth
 
badju = storm
badjuꞌ = clothes
mata = the eye
mataꞌ = unripe, uncooked
 
duwa = the number two
duwaꞌ = to load cargo

Aheka lagiꞌ saga kabtangan buwattitu ma bahasa Sinama.  Adaran aniyaꞌ duwa kabtangan ma Sinama daluwa sogoꞌ ya sadja pagbiddaꞌanna, dakayuꞌ taga-hamsaꞌ boꞌ ya dakayuꞌ halam.  Kataꞌuwanta isāb magtūy bang aniyaꞌ hamsaꞌna atawa halam dakayuꞌ kabtangan, sogoꞌ ya panilaw: buwattingga bahāꞌ kitām anulat hamsaꞌ itu? Tabassabi na, ya gunaku ma hamsaꞌ itu, batang-sulat: ” ꞌ ” atawa ‘glottal stop’ bang ma English.  Aheka isab tabassaku sulat kasamahan, kahekaꞌan sigām angangguna “k” atawa “h”.

Bay minningga batang-sulat ” ꞌ ” itu?

Aniyaꞌ taꞌndaꞌku batang-sulat ” ꞌ ” ma saga videoke sulat kalangan Sama min Malaysia, sogoꞌ ya adaran niusal eꞌ sigām “h” maka “k” panambiꞌ hamsaꞌ ma saga sulat kalangan eꞌ.  Bilahi aku amahati bang ai poꞌonan ” ꞌ ” itu.  Bang bay ka makaꞌiskul madrasa maraiꞌ bay taꞌanadnu pasalan “Al-Hamza.”

Hamza (ء) is a letter in the Arabic alphabet that represents the glottal stop /ʔ/, but it is not one of the 28 full letters and does not have a place in the alphabet. -Wiktionary.org

Bang ka ataꞌu amassa Bahasa Arab, taꞌndaꞌnu ” ء ” ma diyataꞌ atawa ma deyoꞌ saga batang-sulat. Ya ilu batang-sulat hamsaꞌ ma bahasa Arabꞌ.  Subay tahatita saddī pagsulat Bahasa Arab min saga bahasa ma Pilipin maka ma Malaysia.  Roman script ya ōn pagsulat ma bahasa Filipino, Malayu, maka English.  Minsan Bahasa Arab, makajari sinulat maka Roman script itu.  Transliteration ya ōn pagsalin min Arabic script tudju ni Roman script.  Bang sinalin bahasa Arab ni Roman script, ya hamza itu tahinang apostrophe.

In the traditional Romanization of many languages, such as Arabic, the glottal stop is transcribed with an apostrophe, ⟨⟩ -Wikipedia.com

Apostrophe asal ginuna ma saga saddī bahasa taga hamsaꞌ, angkan ” ꞌ ” ya bay pinene eꞌ saga linguists bay anganaran Bahasa Sinama min tagnaꞌ.  Ameyaꞌ sigām ma saga saddī bahasa buwat Bahasa Arab.

Tinōp bahāꞌ batang-sulat “h” panambiꞌ ma hamsaꞌ?

Bang ma Bangsa Sūk maka Kasamahan kaseheꞌan, “h” ya niusal eꞌ sigām ma katapusan kabtangan panambiꞌ ma hamsaꞌ.

Aniyaꞌ sāꞌna.  Ndaꞌun saupama itu:

1. atagi sigām2. abayah sigām3. abayah sigām

4. abayaꞌ sigām

katagihan sigāmkabayahan sigāmkabayaan sigām

kabayaꞌan sigām

Abontol saupamana ma umbul dakayuꞌ.  Sabab bang halam aniyaꞌ hamsaꞌ ma kabtangan buwat “atagi” ubus sinugpatan suffix “-an”, aniyaꞌ “h” paganap ma tꞌngngaꞌ kabtangan maka suffix. Na, ya itu sababanna angkan asāꞌ ya saupamana ma umbul duwa.  Bang “h” ya ginuna panambiꞌ ma hamsaꞌ ati sinugpatan suffix “-an”, kahunitan kitām amassa.  Pangꞌnnalta ya h’lling “h” inān magdasaliꞌ maka hꞌlling ma buwat kabtangan ma umbul dakayuꞌ, boꞌ mbal.  Ma umbul tꞌllu, halam gunaku “h” bang aniyaꞌ suffix “-an” pasugpat ma kabtangan.  Ya sāꞌna, mbal na kataꞌuwanta bang ai poꞌon kabtangan (root word) ma hꞌlling, “baya” atawa “bayah” itu.  Angkan ahāp bang ” ꞌ ” ya gunata ma hamsaꞌ, buwat ma umbul mpat.  Mbal subay kitam anokod min duwa kabtangan atawa bang ai kabtanganna poꞌon.

Angay mbal tinōp “k” bang kita anulat hamsaꞌ?

Bang aku amassa pagsulat saga kasamahan min Malaysia, adaran ta’ndaku “k” ya ginuna eꞌ sigām ma hamsaꞌ.  Angay bahāꞌ?  Ya sababanna, bang ma bahasa Melayu,  ya hurupan “k” ma katapusan kabtangan, tahinang hamsaꞌ (hatina glottal stop bang ma English).*

Nda’un saga kabtangan itu.  Sibuꞌ du hurupan sigām minsan saddī pagsulat sigām:

Sinama

Kakaꞌ      [kakaʔ]
Bapaꞌ      [babaʔ]
Datuꞌ       [datuʔ]

Melayu

Kakak      [kakaʔ]
Bapak      [bapaʔ]
Datuk       [datuʔ]

Ndaꞌun lagiꞌ isab saga kabtangan ma deyoꞌ itu.  Sibuꞌ du pagsulat sigām malaingkan saddī na hurupan sigām*:

Sinama

Anak      [anak]
Bilik       [bilik]

Melayu

Anak      [anaʔ]
Bilik       [biliʔ]

Angkanna bang “k” ya niusal panambiꞌ hamsaꞌ ma saga kabtangan Sinama, subay kitam anokod bang subay hurupanna hamsaꞌ atawa “ka”.

* Aniyaꞌ aꞌa Malaysia kaseheꞌan ahꞌlling “k” ma katapusan saga kabtangan itu.

Ndaꞌunbi saupama itu:

kōk
 
1 n. The head of the body.
 
Aniyaꞌ kōk daing itu?
kōꞌ
1  n. A decrease; a reduction; a discount.
 
Aniyaꞌ kōꞌ daing itu?

Alawak pagbidaꞌanna!

Ndaꞌunbi lagiꞌ saga kabtangan kaseheꞌ itu:

tahik = ocean
lubak = to beat
tunuk = a thorn
dasalik = one wedge
tahiꞌ = to sew
lubaꞌ = to a greater degree
tunuꞌ = something burning
dasaliꞌ = identical

Ya itu sababan angkan subay toꞌongan aniyaꞌ batang-sulat saddī usalta panambiꞌ ma hamsaꞌ (glottal stop).

Bang kitam anulat hamsaꞌ…

Bay na aku amanduꞌ bang angay ” ꞌ ” ya ginuna eꞌ saga linguist ma Bahasa Sinama. Sogoꞌ minsan buwattēꞌ, bang mbal du ameyaꞌ saga Kasamahan, na kaugun sadja du!  Bang dakayuꞌ du system pagsulat ma Sinama, paheka saga būk maka sulat kaseheꞌan ma Sinama.  Bang abontol pagsulat ma Sinama labi kaluhayan saga Kasamahan anganad amassa maka anulat.

Anambag kam bang kam pauyun ma panduꞌ itu atawa mbal.  Bang aniyaꞌ isab saga panilawbi, paluwasunbi paꞌin.  Ahāp bang kitam magdakayuꞌ ma pasalan system pagsulat Sinama.

Amanduꞌ aku pasunuꞌ ma pasalan vowel kannom ma Bahasa Sinama.

Bang kam bilahi angencode pahāp ma computer, download-un Sinama Keyboard.

 

Hurupan Sama (Bahagiꞌ 2: Vowels Atahaꞌ)

September 4, 2012 in Sinama Orthography

Ma Hurupan Sama Bahagiꞌ 1 bay aku anulat bang angay subay pinasugpat pronoun ni kabtangan ma bahasa Sinama.  Mbal ajukup pagsulat ilu bang halam aniyaꞌ sulat ma pasalan saga vowel atahaꞌ. Ai saupama vowel atahaꞌ ma bahasata? Aniyaꞌ nnom hekaꞌ vowel ma Sinama (aeiouꞌ), sogoꞌ lima hadja makajari pinatahaꞌ (āēīōū). Bassahun saga kabtangan itu:

ā : sigām, inān, ahāp, bahāꞌ, sigā
ē : pehēꞌ, buwattēꞌ
ī : pabīng, saddī, sīn
ō : ōn, sinōꞌ, pasōd, aningkōꞌ
ū : magtūy, sangpūꞌ, dahū, ahūg

Bay tasabbutku ma sulat dahū inān, ya kamemon kabtangan Sinama subay pinakosog ma vowel karuwana min katapusan.

Sawpama:

Yukku
ma                 
sulat             
dahū            
inān             
Yuk-ku
ma
su-lat
da-
i-nān

Na! Angay ya hurupan ma kabtangan “dahū” maka ma kabtangan “inān” pinakosog ma katapusan vowel? Angkan buwattēꞌ sabab min vowel atahaꞌ ya inaꞌan ma kabtangan.

Contractions

Pikilunbi itu, ma Sinama kaseheꞌan “dahū” itu bang ma Sinama sigām subay “dahulu.” Tandaꞌbi kabtangan “sigām” inān?  Ma Sinama kaseheꞌan subay “sigala” maka “sigalam.”  Ya pasalan kabtangan “inān”, sumaꞌan kitam ahꞌlling ‘inān’, sumaꞌan ‘inaꞌan’.

dahū
sigām
inān
dahulu
sigalam
inaꞌan
da-hu-lu
si-ga-lam
i-na-ꞌan

Itu giꞌ:

ahāp
pehēꞌ
sinōꞌ
ahūg
ahalap
peheleꞌ
sinohoꞌ
ahulug
a-ha-lap
pe-he-leꞌ
si-no-hoꞌ
a-hu-lug

Ya kabtangan ‘lān’ ma Sinama saliꞌ du maꞌanana maka kabtangan ‘lalan’ ma bahasa Ilanun.

Ya ōn itu ma linguistics, “contractions.”

contraction [kənˈtrækʃən]

n

4. (Linguistics) a shortening of a word or group of words, often marked in written English by an apostrophe (“I’ve come” for “I have come”)

Aniyaꞌ bagayku bay anilaw aku bang ai, “Sai ōnnu?” ma English.  Yukku, “What’s your name?”  Asapat bay panambungku  angkan halam tahatiꞌ eꞌna.  Tahatina paꞌin, saliꞌ iya kabahaꞌuwan.  Bang ma pangannalna subay “What is your name?”  Ya na kōꞌ itu niōnan “contraction” ma bahasa English.  ”What is” tahinang “What’s”.  Ya paltandaꞌan contraction itu ma bahasa English, apostrophe.

Ma Sinama ‘ahalap’ tahinang ‘ahāp’.  Ya paltandaꞌan contraction itu ma bahasa Sinama, vowel atahaꞌ (āēīōū).  Bang kam amassa Sinama, entomunbi hurupanna, saga vowel atahaꞌ subay binista saliꞌ duwa vowel.
Saupama:
pasōd
pasōran
kasāꞌan
kasāꞌanku
pa-sood
pa-soor-an
ka-saa-ꞌan
ka-saa-ꞌan-ku
pa-sōd
pa--ran
ka--ꞌan
ka-sā-ꞌan-ku

Na bang buwattitu, hatina tauwaꞌ ya bay panduꞌku, bang ma hurupan Sinama, subay  pinakosog vowel karuwana min katapusan kabtangan.

Bang tabista saga vowel atahaꞌ saliꞌ duwa vowel, angay mbal na sadja sulatta duwa vowel boꞌ mbal alengog?

Minsan saliꞌ labi aluhay sinulat vowel min duwa, ya bꞌnnalna labi ahunit binassa.  Ma saga Kasamahan ma Pilipin, aheka bay anganad amassa bahasa Tagalog.  Ma Tagalog, halam aniyaꞌ vowel atahaꞌ itu.  Angkan bang kitam anulat “amoleꞌ aku gana-gana” ma Tagalog, buwattitu sulatna, “uuwi ako mamaya.”

Bang ma hurupan Tagalog subay buwattitu:

uuwi       
u-u-wi

Nggaꞌi ka:

uuwi
uu-wi          

Sogoꞌ magbiddaꞌ Sinama maka Tagalog sabab bang ma hurupan Sinama subay buwattitu:

ūꞌan             
uu-ꞌan

Nggaꞌi ka:

ūꞌan             
u-u-ꞌan

Ma pasalan itu, bang aniyaꞌ Sama abiyaksa amassa Tagalog, asāꞌ sadja bassahanna bang duwa vowel ya usalna bang sulatna saga vowel atahaꞌ itu.

Angkan pabalikku ya panduꞌku ma panduꞌ dahū inān:

Pagka magbiddaꞌ Sinama maka Tagalog, atawa Sūk, atawa Malayu, subay magbiddaꞌ isab sulatanna.

Mbal tinōp ma bahasata system pagsulat Tagalog atawa Malayu.  Subay usalta system Sinama.

Katapusan

Anambag kam bang kam pauyun atawa mbal.  Bang maguyun kitam ma pasalan system pagsulat Sinama itu, subay pasaplagta system itu ni kasamahan, labi-labi ni saga mastal ma lahat.  Tꞌkkonunbi link ma facebook ma reyoꞌ boꞌ pasaplag itu ni saga bagaybi kasamahan.  Bang kam mbal pauyun ma panduꞌku itu, subay kam amabāꞌ isab boꞌ kataꞌuwanku bang angay.  Paluwasunbi isab bang aniyaꞌ saga panilawbi.

Amanduꞌ aku pasunuꞌ ma pasalan hamsaꞌ  ma bahasa Sinama maka batang-sulatna ( ꞌ ).  Pahatita kam bang angay mbal tinōp batang-sulat “h” atawa batang-sulat “k” ma hamsaꞌ itu.

Bang kam bilahi angencode pahāp ma computer, download-un Sinama Keyboard.

Hurupan Sama (Bahagiꞌ 1: Angay sinugpat saga pronoun ni kabtangan ma bihingna?)

August 4, 2012 in Sinama Orthography

Bay na bahāꞌ talabaynu buwattitu? Ma tabuꞌ ka jari aniyaꞌ takalenu suwala magtausug. Minsan halam tandaꞌnu aꞌa magsuwala ilu, tasayunu magtūy Bangsa Sama iya. Yangay bahaꞌ? Hurupanna koꞌ ya sababanna ilu. Magbiddaꞌ toꞌongan Sinama maka saga bahasa saddi ma Pilipin maka ma Malaysia. Angkan minsan  Tagalog bay taꞌanadku dahū min Sinama, bang aku magtagalog, hurupanku Sama na paꞌin! 

Na, pagka magbiddaꞌ Sinama itu maka Tagalog, atawa Sūk, atawa Malayu, subay magbiddaꞌ isab sulatanna.

Sulayin akale ma saga bagaynu bang sigām magsinama. Tasayunu bahaꞌ kamemon kabtangan Sinama labi akosog hꞌllingna ma “vowel” ikaruwa min katapusan? (Saga “vowel” bang ma Sinama a,e,i,o,u,ꞌ)

Saupama: kabtangun “Sinama”. Bang kitām akale pahāp, akosog “na” min “Si” maka “ma”. Si-NA-ma.

Buwattitu
ma
kamemon
kabtangan
bahasa ta
bu-wat-TI-tu
 
ka-ME-mon
kab-TA-ngan
…adōy! Angay itu?

Maraiꞌ asāꞌ panduꞌku itu, sagōꞌ ndaꞌun:

bahasa ta
ba-ha-SA ta

Angkan subay buwattitu bang sinulat:

bahasata
ba-ha-SA-ta

Basta aniyaꞌ niōnan “monosyllabic possessive pronouns”  (ku, nu, na, ta, bi), agbiddaꞌ na hurupan kabtangan. Aniyaꞌ ōn itu ma linguistics.  Ōnna enclitic.

enclitic (plural enclitics)

  1. (linguistics) A clitic which phonetically joins with the preceding word. In English, the possessive ‘s is an example.

Halam aniyaꞌ saga enclitic ma Tagalog, Sūk, atawa Malayu. Aniyaꞌ ma Sinama. Aniyaꞌ isab ma kahekaꞌan bahasa saddī. Angkan subay saddī pagsulat Sinama.

Saupama 
Saupamana 
Ndaꞌun 
Ndaꞌunbi 
Sa-u-PA-ma
Sa-u-pa-MA-na
N-DAꞌ-un
N-daꞌ-UN-bi

Bang ka atagi amassa saga sulatku maitu, maraiꞌ ka ainu-inu bang angay bay pasugpatku saga pronouns-ku ma saga kabtangan ma dahuanna. Kaseheꞌan min kaꞌam ilu maraiꞌ mbal bilahi amassa buwatteꞌ sabab kalu bang ma kaꞌam, alaꞌat nindaꞌ.

Aniyaꞌ sababanna. Saga linguists bay angahinang orthography Sinama, bay pasulay anilosa saga kasamahan bang ingga ya aluhay binassa: pronoun sinugpat atawa binutas min kabtangan ma bihingna.  Ma tagnaꞌan kahunitan sigām bang sinugpat saga pronouns sogoꞌ palabay paꞌin waktu abiyaksa na sigām ati diretso eꞌ sigām amassa. Sogoꞌ minsan lagiꞌ buwattingg tꞌggol sigām anganad amassa sulat magbutas pronoun maka kabtanganna, masiꞌ sigām asāꞌ ma hurupan sigām. Halam tahatiꞌ eꞌ saga aꞌa amassa bang ai binassa eꞌ sigām luwal bang binalikan. Angkan buwattitu ma pasalan bang binutas pronoun min kabtangan tasulat, anokod sadja kitām bang ingga ya vowel subay pinakosog.  

Bang sinugpat na kabtangan maka pronoun, kataꞌuwanta subay akosog vowel karuwa min katapusan kabtangan!

Kahunitan giꞌ bahaꞌ kam magkahagad? Ndaꞌun saupama itū

Mmaꞌ na si Abdul.
Mmaꞌna si Abdul.
Abdul is a father now.
His father is Abdul.

Alawak pagbiddaꞌanna! Subay entomta saraꞌ itu bang kitām anulat Sinama boꞌ kaluhayan sai-sai amassa.

Ma saga aꞌa kaseheꞌ minsan sigām bināꞌan bang angay subay sinugpat pronoun maka kabtangan, kabayaꞌan sigām ameyaꞌ na paꞌin ma bahasa Tagalog atawa bahasa Malayu. Kaugun koꞌ ilu! Mbal tinōp ma bahasata system pagsulat sigām. Ahāp bang kitām proud pabiddaꞌ bahasa Sinama itu ati anganad kitām pahāp boꞌ kitām abiyaksa anulat maka amassa Sinama.

Magbalik-balik paꞌin kam ni Kauman Sama Online. Mag-comment kam isab bang kam maguyun atawa mbal ma saga panduꞌ itu. Paluwasunbi isab bang aniyaꞌ saga panilawbi. Mura-murahan amanduꞌ aku pasunuꞌ  ma pasalan vowels atahaꞌ, āēīōū.
 
Bang kam bilahi angencode pahāp ma computer, download-un Sinama Keyboard.